‘de betekenis van mgr. schraven en gezellen’

Het verhaal van een levende

Mgr. Schravenlezing 2017 door Vincent Hermans


Onlangs maakte ik met twee vrienden een retraite in verschillende kloosters in Frankrijk. We spraken af elke middag met elkaar uit te wisselen wat ons bezig hield. Graag wilden zij meer horen over deze lezing waaraan ik toen werkte. Na mijn eerste verslag over wat mensen mij vertelden zeiden ze me: ‘Jij bent toch ook een van hen? Wat betekent Mgr. Schraven voor jou zelf?’ Ik voelde me even van slag, want tijdens de 13 jaar waarin ik met dit verhaal bezig ben, heb ik mezelf deze vraag nooit bewust gesteld. Natuurlijk doet dit verhaal van bisschop Schraven iets met mij en wel het volgende:.

Ik ben geraakt door zijn volhardende trouw en compassie/bewogenheid met kwetsbare mensen. Deze bewogenheid komt naar voren in de volgende gebeurtenissen:
Drie weken voor zijn dood, de oorlog is net begonnen, zet hij alles op alles om te zorgen dat hij vanuit Peking via allerlei omzwervingen bij zijn mensen in Zhengding terug kan komen. Deze houding van hem is te lezen in zijn allerlaatste brief. ‘Gedeeltelijk per auto, per kar, te voet en tenslotte trein, keerden we terug, waar men ons niet verwachtte’. Men had niet meer op zijn terugkomst gerekend en toch wilde bisschop Schraven bij zijn mensen zijn.
Als de Japanners oprukken, zijn de vluchtelingen bij Mgr. Schraven bang dat hij zichzelf op verzoek van de ambassade in veiligheid gaat brengen en gaat vertrekken. De vluchtelingen smeken hem om hen niet in de steek te laten. Schraven verzekert hen te blijven, evt. ten koste van zijn eigen leven. Een belofte uit compassie. Schraven toont zich daarin een herder die zijn mensen niet in de steek laat.
Als de Japanners om 200 vrouwen komen vragen, weigert hij resoluut. De eisen van het geloof dat hij verkondigt, staan haaks op de eis van de Japanners. Ondanks de dreiging, blijft hij zich bewust van zijn verantwoordelijkheid als herder en doet hij geen afstand van zijn belofte.
Wat me diep raakt, is zijn krachtig ‘neen’ als hij staande op de vrachtauto, geblinddoekt en geboeid de kans krijgt zichzelf vrij te kopen door in plaats van 200 nu 300 vrouwen te geven. Zelfs met de strop om zijn nek, verbreekt hij zijn belofte aan mensen niet. Zo ver gaat zijn compassie. Die houding van compassie valt niet uit de lucht. Ze komt voort uit zijn trouw aan het evangelie.

Schraven stond machteloos en kwetsbaar tegenover geweren en bleef toch ‘neen’ zeggen vanuit zijn compassie met mensen. Schraven heeft zijn eigen kwetsbaarheid niet door de Japanners laten corrumperen. Dat frappeert mij hele bijzonder. Zou ik zelf die moed kunnen opbrengen?

Terugkijkend op mijn eigen leven frappeert het mij hoezeer lijnen van mijn leven raken aan dat van Schraven: Mijn eigen werkzame leven heeft me sensibel gemaakt voor Schravens’ verhaal.
Met hem deel ik de spiritualiteit van Vincent dePaul, een heilige die bij uitstek staat voor compassie met arme medemensen. Komende zondag wordt in Rome samen met paus Franciscus gevierd dat Vincent DePaul 400 jaar geleden definitief deze weg van compassie met armen en kwetsbaren koos. En dat gedenken wij op dezelfde dag met de Vincentiaanse familie in China.
Schraven verzette zich tegen seksuele geweld door de Japanners. Ikzelf ben werkzaam geweest op de Wallen van Amsterdam te midden van seksuele uitbuiting.
Ik ben jarenlang als missionair/diakonaal werker betrokken geweest bij kans- en rechtelozen wereldwijd en in eigen land. Ook ben ik als pastoraal werker werkzaam geweest met en voor mensen met een verstandelijk beperking, die nog te vaak aan de rand van onze samenleving leven.
Op deze grond van mijn levensverhaal werd na mijn pensionering het verhaal van bisschop Schraven gezaaid en het viel in vruchtbare aarde.

Mijn mederetraitanten gingen verder en vroegen me: ‘Elke betekenisgeving zegt iets over jezelf. Wat zich aan jou aandient, zegt iets over jou die er blijkbaar open voor staat. Vertel ons over de eigen besnaardheid van je ziel. Welke snaren worden in jou aangeraakt door het verhaal van bisschop Schraven en gezellen’.
De snaar van de verontwaardiging: Hoe vaak verzucht ik niet: ‘Waarom moet mensen zoiets overkomen? Waarom doen mensen elkaar dit aan? ‘Zo doe je niet met mensen!’. In het woord verontwaardiging zit ‘ont’ en ‘waarde’: geen waarde toekennen aan. Hoe vaak heb ik dat niet gevoeld tijdens mijn werk in Amsterdam en de vele verhalen van slachtoffers van geweld, uitbuiting, onderdrukking enz. Deze snaar trilt nu nog in mij door mijn inzet voor slachtoffers van wat dan ook.
De snaar van het besef van eigen kwetsbaarheid. Mijn ouders moesten na mijn geboorte op de vlucht. De kogels van de Duitsers aan de andere kant van de Maas vlogen over mijn kinderwagen. Na omzwervingen krijgen we onderdak in een dorp in een verzegeld huis. Verzegeld omdat de eigenaren, Joden, op transport waren gezet naar het concentratiekamp in Duitsland. Al heb ik deze vlucht natuurlijk niet bewust meegemaakt. Het verhaal van mijn ouders zit diep in mij. Kwetsbaarheid delen wij mensen met elkaar. Erkenning daarvan door ieder zou ons als mensen meer met elkaar kunnen verbinden en doen opkomen voor elkaar. Mijn eigen kwetsbaarheid voel ik vandaag de dag heel sterk bij zoveel aanslagen in het Westen en de dreiging van de atoomcentrale in Tihange, niet ver van mijn woonplaats. Deze snaar trilt nu nog in mij door in mijn inzet voor vluchtelingen en asielzoekers.
De snaar van rechtvaardigheid: Diep in mij zit de overtuiging verankerd dat elk mens gelijke rechten en kansen moet hebben. Hoeveel mensen wordt dit nog steeds ontzegd. Een rechtvaardige wereldsamenleving is nog ver zoek. Deze snaar trilt nu nog in mij door in mijn inzet voor mensenrechten.
De snaar van dankbaarheid. Verweven met die kwetsbaarheid leeft in mij de dankbaarheid dat het mij goed gaat en ikzelf diverse keren in mijn leven de dans ontsprongen ben en me nu mag inzetten voor anderen. Ja dat stemt me oprecht dankbaar.
Het verhaal van Mgr. Schraven raakt een grondakkoord van mijn ziel.

Het verhaal van bisschop Schraven resoneert wonderlijk door in mijn eigen leven. Het is de afgelopen jaren met mij op de loop gegaan. Het nam wendingen en richtingen die ik zelf nauwelijks kon vermoeden. Mijn mederetraitant in Frankrijk liet zich ontvallen: ‘De verwevenheid van al die gebeurtenissen in je leven, Vincent, kan geen mens bedenken’. Daarvan ben ik me zeer bewust. Soms verwoord ik dat door te zeggen: ‘Ik ben in mijn leven het geloof in het toeval verloren’. Er kwam de afgelopen dertien jaar teveel op mij toe om nog toevallig te zijn. Ik hoor mezelf vaak zeggen: ‘Ik zou er een boek over kunnen schrijven hoe ik daarin gestuurd ben’. Of ook ‘wie ben ik, dat dit mij overkomt en doen mag’. Mij is de afgelopen jaren zoveel toegevallen dat het mij echt ontroeren kan. Ik voel me bevoorrecht en ben er dankbaar voor. Onwillekeurig ben ik nu zelf deel geworden van Schravens vervolgverhaal.

Dat is mij ook duidelijk geworden tijdens mijn onderzoek naar de moord op bisschop Schraven. Ik werd daarbij getroffen door enkele opvallende feiten:
Na de moord viel de hele beschermende Europese leiding van de grote residentie met duizenden vluchtelingen weg. Alleen de Chinezen bleven achter voor wie de Japanners alleen maar minachting hadden. De Japanse soldaten hadden zoveel vrouwen als seksslavinnen kunnen nemen als ze maar wilden. Het gebeurde niet! Geen van de vrouwen werd aangeraakt. Wonderlijk! Een feit 80 jaar geleden. Ver weg in tijd, maar het komt mij heel dichtbij als ik hier in de Gedenkkapel een jonge Chinese monnik tegen Mgr. Schraven hoor zeggen:’Dank je bisschop Schraven dat je mijn oma hebt beschermd, anders was ik er wellicht niet geweest’. Ik stond aan de grond genageld toen ik dat hoorde verwoorden.
Drie jaar geleden stonden we bij de twee monumenten vóór de vroegere kathedraal van Mgr. Schraven. Alle aandacht van de aanwezigen ging uit naar het ene monument, betaald als compensatie door het Japanse leger. Ikzelf was gefascineerd door het andere monument, opgericht uit dankbaarheid aan bisschop Schraven en gezellen door de lokale bevolking van de stad Zhengding, die zich realiseerde wat Europese missionarissen voor de bevolking gedaan hadden: Niet-Chinezen gaven hun leven voor Chinezen. Bijna een eeuw lang was de missie in de stad Zhengding aanwezig, maar het bleek lastig echt geaccepteerd te worden. De missie bleef een buitenlandse indringer. Na de moord volgde een vloed aan bekeringen, zo wordt gemeld. Hoezeer de houding van de lokale bevolking ineens omsloeg, blijkt ook uit een eenvoudig bericht van een Oostenrijkse broeder die schrijft: ‘De ongeveer 200 jongens op de jongensschool betalen na de slachting ineens schoolgeld wat ze tevoren nooit deden’. De marteldood had het christelijke geloof geloofwaardig gemaakt. Een sterke getuigende kracht ging uit van deze geloofsdaad van de martelaren en overtreft welke gesprekken of activiteiten dan ook. Het bloed van de martelaren werd zo het zaad van het geloof.
Ik herinner me nog als de dag van gisteren dat er een schok door me heen ging bij het lezen van het dagboek van een Amerikaanse arts die in december 1937 lid was van een comité van 14 buitenlanders in de hoofdstad Nanking dat ter bescherming tegen het Japanse leger een veiligheidszone voor 2/300.000 vluchtelingen had opgericht. Die Amerikaan stelde in zijn dagboek de vraag hoe het toch mogelijk was dat te midden van de meest barbaarse afslachting van Chinezen, zo’n 2/300.000 in twee maanden tijd, niemand van dit comité van buitenlanders was gedood. Ineens kreeg ik het inzicht dat het antwoord op die vraag bij Mgr. Schraven lag. Frankrijk eiste na de moord op Mgr. Schraven van Japan dat er geen buitenlanders meer zouden worden vermoord. Uit onderzoek blijkt dat vlak vóór de verovering van de stad door de Japanse legerleiding het strikte bevel aan elke Japanner gegeven is geen buitenlanders te doden. En dit gebeurde. De betekenis van Mgr. Schraven en gezellen had invloed op de oorlogsvoering in China. Ik voelde me bevoorrecht dat inzicht te hebben mogen krijgen.

Het verhaal van mgr. Schraven raakt ook andere mensen
De afgelopen jaren heb ik de meest uiteenlopende reacties gekregen van mensen, zowel hier als in China over het verhaal van Mgr. Schraven en gezellen.
Het doet me goed als mensen vertellen geraakt te zijn door het voorbeeld van moed en vasthoudendheid, van heldhaftig optreden van bisschop Schraven c.s.
Anderen vertellen me hoe bisschop Schraven kan uitgroeien tot een voorbeeldfunctie, een rolmodel, een richtingwijzer, een icoon bij het verzet tegen seksueel geweld, zodat toekomstige generaties er van kunnen leren. Gezegd wordt: ‘Wij erven hun nalatenschap van dienst aan de gemeenschap’; ‘Ze hielden de menselijke waardigheid hoog en zagen vrouwen niet als gebruiks- bevredigingsvoorwerp’; ‘Ze maakten geen onderscheid naar ras, kleur, godsdienst en verdedigden als niet-Chinezen Chinezen’. Het pleidooi van Mgr. Wiertz in Rome om hen ‘patroonheiligen te maken van beschermers tegen seksuele uitbuiting/misbruik’, trof mij bijzonder toen ik het in de krant las.
Weer anderen zeiden me hoe Mgr. Schraven kan uitgroeien tot een bron van inspiratie, hoop en troost voor vluchtelingen, voor mensen die soms met de moed der wanhoop vechten tegen uitbuiting van vluchtelingen, arbeidsmigranten, asielzoekers, van mensen die vechten tegen mensenhandel en vóór de waardigheid van de vrouw.
Een grote groep mensen vertelden me geraakt te zijn door zijn geloofsgetuigenis. In allerlei bewoordingen mocht ik dit te beluisteren: ‘Een geloofsdaad van naastenliefde, van dienstbaarheid’. ‘Een ware herder die niet wegliep van zijn schapen’. Hij was er voor de mensen en toont zo het ware gelaat van Christus die ook niet wegliep van zijn kruis’. ‘Mensen zijn tot vrijheid geroepen. Bisschop Schraven maakte vrouwen tot vrije mensen, hen niet onderwerpend aan een vrouwenminachtend systeem of aan slavernij onderwerpend’. ‘Het verhaal van Schraven is een teken van Gods voorzienigheid in een tijd van seksueel misbruik in de kerk’. ‘Geloven is een werkwoord en dat deed Schraven’.

Al deze reacties doen me goed. Doorgaans geven mensen zelf betekenis aan het verhaal.
Het meest ben ik de afgelopen jaren echter getroffen door mensen die me vertelden wat het verhaal in henzelf voor uitwerking had. Deze mensen vónden zelf betekenis in het verhaal en dat liet hen niet onberoerd. Deze beweging staat haaks op het maakbaarheidsgeloof dat in onze cultuur zo hoog in het vaandel staat en waarbij mensen steeds weer zélf betekenis geven aan de dingen, in plaats van deze te ontvangen.
Van deze betekenisvinding zijn indrukwekkend voorbeelden te geven:
Die brief van enkele regels van de eenvoudige negentigjarige boer uit China kan ik nooit vergeten. Hoe hij zich bij de vervolging in China optrekt aan de martelaren om trouw aan zijn geloof te blijven ondanks dreigende gevaren van gevangenis en werkkampen. Hij voelt zich door hen gesterkt. Ook nu nog zijn de martelaren een bemoediging in zijn geloof.
Ik krijg het nog warm van de getuigenissen over helende uitwerking op slachtoffers zelf.
Een slachtoffer van seksueel misbruik zegt na een bezoek aan de Gedenkkapel: “Het is nu verleden tijd, ik kan het loslaten. Ik kan verder’.
Een ander slachtoffer schrijft mij: ‘Ik moet mijn opvatting dat alle mannen overal en altijd hetzelfde zijn, herzien. Dit is zalf op mijn wonde’.
Een slachtoffer van de Japanse internering op Ned. Indië onder de oorlog, voelt een helende uitwerking na het officiële excuus van de Japanse bisschoppen voor het wangedrag van Japan onder de oorlog hier in de kerk van Broekhuizenvorst.
Heel bijzonder is voor mij ook als mensen spreken over Schraven als voorspreker bij God:
Jaren geleden fluisterde een negentigjarige nicht van Mgr. Schraven mij toe alsof ze een groot geheim prijs gaf: ‘Elke dag bid ik op voorspraak van Mgr. Schraven’. Zij stond daarin als familie van Mgr. Schraven zeker niet alleen. Hetzelfde gebeurt in China als gelovigen hen aanroepen voorspreker bij God te zijn. Zo vertelde mij negen jaar geleden Mgr. Taoran, de opvolger van Mgr. Schraven: ‘Gelovigen gaan bidden bij zijn monument, op het kerkhof en laten missen lezen met Allerheiligen’. Het verwarmde mijn hart dit te mogen horen. Ook werd ik diep geraakt toen drie jaar geleden de voorzitter van de Chinese bisschoppenconferentie ons spontaan zei: ‘Voor ons zijn zij al lang heilig’.

Conclusie: Het verhaal van bisschop Frans Schraven en gezellen gaat door. Het raakt mij steeds dieper en het raakt steeds weer veel mensen die zijn verhaal horen. Het zet mensen in beweging. Wij maken pas het begin mee. We kunnen nog ‘wonderlijke’ dingen verwachten. ‘Het verhaal van Mgr. Schraven en gezellen is het verhaal van een levende’, formuleerde pater Jan Haen het heel treffend. Inderdaad bisschop Frans Schraven en gezellen leven en ik mag dat volmondig beamen.

Simpelveld, 8 oktober 2017

Vincent Hermans

Met dank aan mijn mederetraitanten Jo en Wim.

Andere taal?